گفتارها (۱۲): آمیزوَند (وَندک)

#آمیزوند (âmiz.vand)
یا:
#وندک‌ (vand.ak)

آمیزوند یا وندَک: وندی باستانی یا نوین است که معمولاً به پایانِ یک ستاک یا پایه می‌چسبد و با گذشتِ زمان در آن‌ها می‌آمیزد. این وندها معمولا اسم‌ساز یا صفت‌ساز هستند و از دیدِ معنا ویژهٔ یک مفهومِ خاص نشده‌اند.
می‌توان گفت این وندها افزایه‌هایی هستند که نقشِ واژه‌دیسی (word formation) در یک زبان (هندی‌ایرانی‌اروپایی) بازی می‌کنند، و حاصلِ کارِ آن‌ها یک اسم یا صفتِ تازه است.

چنان‌که گفته شد آمیزوندها یا وَندَک‌ها معمولاً جهتِ معینی از دیدِ معنا به واژهٔ پدیدآمده نمی‌دهند. برایِ مثال، آن‌ها اسمِ مکان یا زمان نمی‌سازند و نسبت یا تشبیهی در جهتی خاص به واژه القا نمی‌کنند.

ویژگیِ دیگرِ این وندها آن است که از دیدِ مردمانِ ناآشنا با واژه‌نپاری بخشی از تکواژِ پایه به‌ شمار می‌آیند و شخصیتِ جداگانه‌ای ندارند.

یادآوری می‌شود که برخی از این آمیزوندها (وندک‌ها) می‌توانند در سپهری دیگر از واژه‌نپاری به‌ عنوانِ وند یا پسوندی به شمار آیند که معنایی معین بر واژه اعمال می‌کنند. برای مثال، وَندِ -ِ-ه \e\ می‌تواند هم آمیزوند (وندک) به شمار آید (در مثال‌هایی چون لایه، مایه و ...) هم پسوندِ نسبت و شباهت (در مثال‌هایی چون سبزه، سفیده، دهانه، پایه و ...)

و نکتهٔ آخر آن‌که با وجودِ دقتی که در گزینشِ مثال‌ها شده است باز هم ممکن است برخی از آمیزوندها (وندک) در مثال‌های فهرستِ زیر اساساً وند نباشند.
دوستان می‌توانند هر مثال را بررسی کنند و حاصلِ بررسیِ خود را در یادداشت‌ها به آگاهیِ نگارنده و دیگر دوستان برسانند. همچنین، اگر مثالی برای هر آمیزوند (وندک) می‌شناسند یا آمیزوندِ (وندکِ) دیگری را در فارسی جُسته و یافته‌اند، معرفی کنند تا به فهرست افزوده شود.


🔹  #_آ \ â \

▪️مثال: بالا، والا، برنا، پیدا، هویدا، ویدا، رودا (زهِ کمان)، کُندا (فیلسوف، شجاع)، نیا، ایسا (اکنون)، دریا، بَها


🔸  #_آج \ âj \
  یا:   #_آگ \ âg \

▪️مثال: رواج، رواگ


🔹  #_آچ \ âč \

▪️مثال: کوباچ (افزارِ کوبیدن،) پزاچ (افزارِ پختن)
(هاجری، ۱۳۷۷)


🔸  #_آد \ âd \

▪️مثال: پولاد، چکاد، سرواد، داماد، مرداد

🔺نکته:
پسوندِ -اد در «پولاد» با آنی که در «چَکاد» هست از یک جنس نیستند. نخستی از پسوندی نیاایرانی [ va(n)t- ] برآمده است، و دومی افزایهٔ d در ریشهٔ هندی‌ایرانی‌اروپایی‌اش وجود داشته است. «اد» در بقیهٔ واژه‌ها نیز سرنوشتِ آوالشیِ خود را دارند.


🔸  #_آت \ ât \

▪️مثال: کلات


🔹  #_آده \ âde \

▪️مثال: سنباده، کباده، پیاده


🔸  #_آر  \ âr \

▪️مثال: دستار، دمار، تالار، چنگار، کَوار (کباره، سبدِ میوه)، زنگار، دَهار (غار، درّه)، بهار، دیار (مرئی، دیدنی (تبری، لری))


🔹  #_آس \ âs \

مثال: ریواس (نوعی گیاهِ خوراکی،) ریواس (مکر، حیله،) روباس (روباه، پهلوی اشکانی،) روناس


🔸  #_آغ \ âγ \

▪️مثال: چراغ، دماغ


🔹  #_آک \ âk \

▪️مثال: چالاک، کِلاک (چوبِ سرکج) خاشاک، مغاک، پَساک (یا بَساک، تاجِ گل)، نیاک (دایی)، باک

🔺نکته:
این پسوند با پسوند‌های #_آغ ، #_آگ و #_آج یکسان است.
.

🔸  #_آل \ âl \

▪️مثال: چنگال، دنبال، گودال، کوپال، پیچال، تختال، پوشال، رَوال، ریغال (پیالهٔ شراب (به «ریختن» مربوط است.)


🔹  #_آله \ âl.e \

▪️مثال: ترشاله، مچاله، کشاله، چغاله، تپاله، تفاله، گلاله، دنباله، آلاله


🔸  #_آلی \ âl.i \
مثال: گردالی، گودالی


🔹  #_آم \ âm \
مثال: کُنام، ورام، گرام، وام، سِتام (آستانهٔ در)، باشام (پرده)، بام (صبح)


🔸  #_آن \ ân \ اسم‌ساز

▪️مثال: سامان، باران، کوهان، کلان، سوهان، ماهان، جانان، دندان، پایان، دهان، ستان (آستانهٔ در)، پیکان، پیمان


🔹  #_آن \ ân \ صفت‌ساز

▪️مثال: پشیمان، فراوان


🔸  #_آه \ âh \

▪️مثال: روباه، تباه