گفتارها (۱۱) : ساده‌سازی فعل مرکب

آیا می‌شود فعلِ مرکب یا گروه‌های فعلی را به فعلِ ساده بدل کرد؟ اگر می‌شود، سودمندی‌های این کار چیست؟

چنان‌که می‌دانید، نگارنده همواره بر افزودن به فعل‌های ساده در زبانِ فارسی تأکید کرده است. دلیل‌هایی هم بر آن ذکر کرده‌ایم که شاید بد نباشد این‌جا‌ دوباره به چند تا از آن‌ها اشاره کنیم:

۱- فعلِ ساده کوتاه‌تر از فعلِ مرکب است.

۲- فعلِ ساده خوش‌آواتر از فعلِ مرکب است.

۳- فعلِ ساده یکپارچه‌تر از فعلِ مرکب است.

۴- فعلِ ساده زایاتر از فعلِ مرکب است، و به‌آسانی می‌توان از آن اسم، صفت، قید، اسمِ مکان، صفتِ شایایی و ... بیرون کشید.

۵- فعلِ ساده، اگر نیاز افتد، خود می‌تواند فعل‌های مرکب یا پیشوندیِ تازه بیافریند.
برای مثال: از فعلِ سادهٔ «گذشتن» می‌توان فعل‌های مرکب یا پیشوندیِ فراوانی همچون گذر کردن، گذشت کردن، گذران کردن، فراگذشتن، برگذشتن و ... پدید آورد.

۶- فعلِ ساده ذهنیتِ زبان‌ورِ مدرن را در مسیرِ فشرده‌سازی و کوتاه‌سازیِ واژگان می‌پروراند.

نگارنده بر این باور است که برخی از فعل‌های مرکب یا گروه‌های فعلی را نیز می‌توان با ترفندهایی واژه‌نپاشتی به فعلِ ساده بدل کرد. به‌هرروی، نتیجهٔ ساده‌سازیِ چند فعلِ مرکب در معرضِ دیدِ شما خوبان گذاشته می‌شود.
آشکار است که این شمایید که سرانجام دربارهٔ این کارشیوه و جنبه‌های گوناگونِ آن (نیکانگی و سودمندیِ آن، یا اثرگذاریِ آن بر زبان) داوری خواهید کرد:

🔺نکته:

آگاهیم که برخی از فعل‌های زیر از دیدگاهِ دستورِ زبانِ فارسی، به معنای دقیقِ کلمه، فعلِ مرکب به‌شمار نمی‌آیند. ولی، همین‌که این فعل‌ها از هم‌نشینیِ یک اسم + فعلِ ساده دیسیده‌اند، برای رسیدن به آنچه قصد کرده‌ایم بسنده است.
.



🔹  #پناه‌_آوردن 👈 #پناوردن ➖> برش‌آمیزی با حذفِ «ه» و همامیزیِ دو «الف»

برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #پناورد
☀️ #پناورش
☀️ #پناوردنی
و ...


🔹  #پند_دادن 👈 #پندهیدن (pand.(d)eh.id.an) ( پند + دِه + --یدن)
  یا:    #پندستن (بسنجید با: کاستن —> کاه .)

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #پندهش (pand.deh.eš)
☀️ #پندهنده (pand.(d)eh.and.e)
☀️ #پندستار (pand.(d)es.t.âr)
و ...


🔹  #پدید_آمدن 👈 #پدیداییدن (پدید + آییدن (شکلِ باقاعدهٔ فعلِ »آمدن)
  یا:   #پدیداستن (بسنجید با: ویراستن —> ویرای .)

برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #پدیدایش
☀️ #پدیداگر (کاربردِ شکلِ باقاعدهٔ «آمدن»)
☀️ #پدیداستنی
و ...


🔹  #روان_فرسودن 👈 #روانسودن (روان + سودن (حذفِ پیشوند)
  یا:   #روانساییدن (شکلِ هنجارمندِ فعل)

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #روانسا
☀️ #روانسایش
☀️ #روانسوده
☀️ #روانسودنی
و ...


🔹  #از_جای_در_رفتن 👈 #ازجارویدن
(az.jâ.rav.id.an)

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #ازجاروش (az.jâ.rav.eš)
☀️ #ازجاروان (az.jâ.rav.ân)
و ...


🔹  #از_خود_درآوردن 👈 #ازخودآردن ➖> از + خود + آردن = آوردن [حذفِ «در» به‌سببِ آن‌که اثرِ چندانی در معنای «فعل» ندارد.]

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #ازخودآرش
☀️ #ازخودآر
و ...


🔹  #از_دل_برآمدن 👈 #ازدلاییدن ➖> از + دل + آییدن (شکلِ باقاعدهٔ «آمدن»)[حذفِ «بر» به‌سببِ آن‌که اثرِ چندانی در معنای فعل ندارد.]

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #ازدلایش
☀️ #ازدلاینده
و ...


🔹  _از_راه_به_در_بردن 👈 #ازرابردن ➖> از + را (همان‌ «راه» است.) + بُردن [حذفِ گروهِ اضافیِ «به در»، به‌سببِ آن‌که در معنای فعل اثرِ چندانی ندارد.]

برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #ازرابر
☀️ #ازرابرش
☀️ #ازرابردنی
و ...


🔹  #از_سر_واز_کردن 👈 #سروازیدن ➖> سَر + واز (همان «باز» است.) + --یدن [حذفِ «از» به‌سببِ آن‌که فعلِ «سروازیدن» به گروهِ فعلیِ دیگری نمی‌توان ارجاع داد.]

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #سروازش
☀️ #سروازنده
و ...


🔹  به_خشم_آمدن 👈 #خشماییدن ➖> خشم + آییدن (شکلِ هنجارمندِ «آمدن»)[حذفِ «به»، به‌سببِ آن‌که اثرِ چندانی در معنای فعل ندارد.]

 برخی از مشتق‌های این فعل:

☀️ #خشمایش
☀️ #خشماینده
☀️ #خشماگر
و ...